Leningrad II ve Novovoronezh II

Novovoronezh II, VVER-1200 tasarımının Rusya'daki ilk ticari uygulaması olarak kabul edilmektedir. Birinci ünitesi 2016 yılında şebekeye bağlandı ve 27 Şubat 2017'de ticari işletmeye alındı. İkinci ünite ise 1 Mayıs 2019'da şebekeye bağlandı ve 1 Kasım 2019'da ticari işletmeye geçti. Böylece Novovoronezh II, yeni VVER-1200 tasarımının Rusya'daki ilk iki üniteli referans santralı haline geldi.

Leningrad II ise aynı VVER-1200 ailesini daha büyük ve stratejik açıdan önemli bir elektrik üretim merkezinde uyguladı. Birinci ünite 9 Mart 2018'de şebekeye bağlandı. İkinci ünite 22 Ekim 2020'de ilk kez şebekeye bağlandı ve 2021 yılında ticari işletmeye alındı. Her iki proje de eski RBMK-1000 ünitelerinin kademeli olarak yerini alacak yeni nesil kapasitenin oluşturulmasında kullanıldı.

Rosatom'un mühendislik raporlarına göre VVER-1200 tasarımında güvenlik fonksiyonları aktif ve pasif sistemler üzerinden çoklu olarak sağlanmakta; tasarımda kor eriyiği tutucu ve pasif ısı uzaklaştırma gibi sistemler bulunmaktadır.

Tasarımın önemli özelliklerinden biri de yaklaşık 60 yıllık tasarım işletme ömrü ve bunun uzatılabilmesine yönelik yaklaşımıdır. Bu değerler tasarım hedefidir; gerçek işletme performansı ise ekipman güvenilirliği, bakım yönetimi ve düzenleyici şartlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Novovoronezh II, Rusya'nın Voronej bölgesinde, mevcut Novovoronezh Nükleer Güç Santralı'nın yanında inşa edildi. Projenin birinci ünitesinde inşaat 24 Haziran 2008'de başladı. İkinci ünitenin inşaatı 12 Temmuz 2009'da başladı. Birinci ünite, VVER-1200 teknolojisinin Rusya'daki ilk ticari uygulaması oldu.

Birinci ünitenin şebekeye bağlantısı Ağustos 2016'da gerçekleşti ve 27 Şubat 2017'de ticari işletmeye geçildi. İkinci ünite 22 Mart 2019'da ilk kritiklik aşamasına ulaştı, 1 Mayıs 2019'da şebekeye ilk elektriği verdi ve 1 Kasım 2019'da ticari işletmeye alındı.

İkinci ünitenin ticari işletmeye planlanandan yaklaşık 30 gün önce alınması, Rosatom açısından projenin inşaat ve devreye alma kabiliyetinin olgunlaştığını gösteren önemli bir başarı olarak sunuldu. Bununla birlikte, iki ünitenin inşaatının ilk planlara göre uzaması, projenin başlangıçtaki takvim hedeflerinin oldukça iyimser olduğunu da göstermektedir.

Novovoronezh II, yalnızca bir santral projesi değil, aynı zamanda Rusya'nın VVER-1200 için oluşturduğu referans mühendislik ve üretim platformu olarak değerlendirildi. Daha sonraki projelerde tasarımın tekrarlanması, ekipman üretiminin standartlaştırılması ve tedarik zincirinin geliştirilmesi açısından önemli bir deneyim sağladı.

İnşaat Süresinin Uzaması

Novovoronezh II'nin ilk ünitesi için ilk hedefler 2010'lu yılların başında işletmeye alma yönündeydi; fiili ticari işletme 2017'de gerçekleşti. İkinci ünite için de 2009'da başlayan inşaatın ticari işletmeye geçişi 2019'u buldu. Bu nedenle proje, "ilk VVER-1200'ün hızlı biçimde tamamlanması" şeklindeki tek boyutlu anlatımdan daha karmaşık bir tablo ortaya koymaktadır.

Akademik bir proje yönetimi incelemesinde, Novovoronezh II'nin hazırlık döneminin kısa tutulmasının ve şantiye altyapısının yeterince olgunlaştırılmamasının inşaat süresini artıran unsurlar arasında değerlendirildiği görülmektedir. Aynı çalışmada monolitik betonarme yapıların emek yoğun ve uzun süren geleneksel yöntemlerle yapılmasının da proje süresini etkilediği belirtilmektedir.

İşletme Döneminde Ortaya Çıkan Ekipman Sorunları

Novovoronezh II'nin en önemli derslerinden biri, projenin inşaatta başarılı biçimde tamamlanmasının ekipmanların uzun dönemli işletme güvenilirliğini otomatik olarak garanti etmediğini göstermesidir.

2023 yılında Novovoronezh II'nin birinci ünitesinde türbin-jeneratör statorunun değiştirilmesini içeren kapsamlı bir bakım gerçekleştirildi. Rosatom'un açıklamalarına göre daha önce statorda artan titreşim seviyeleri tespit edilmişti. 2023 yılındaki revizyonda stator değiştirildi. Bağımsız değerlendirmelerde ise aynı yıl içinde ünitenin elektrik ekipmanlarıyla ilişkili birkaç plansız duruş yaşadığı ve bunun üretim performansını etkilediği bildirildi.

İkinci VVER-1200 ünitesinde de 2023 sonunda elektrik ekipmanlarıyla ilgili kısa süreli bir duruş raporlandı. Bu olaylar nükleer güvenlik açısından büyük bir kaza anlamına gelmemektedir; ancak türbin, jeneratör ve yardımcı elektrik ekipmanlarının güvenilirliğinin yeni nesil reaktörlerde de santral kullanılabilirliği açısından kritik olduğunu göstermektedir.

Leningrad II, St. Petersburg yakınlarındaki Sosnovy Bor sahasında, mevcut Leningrad NGS'nin RBMK-1000 ünitelerinin yerini almak üzere geliştirildi. Birinci ünitenin ilk betonu 2008'de döküldü; ikinci ünitenin inşaatı 2010'da başladı.

Birinci ünite 6 Şubat 2018'de minimum kontrollü güç seviyesine ulaştı ve 9 Mart 2018'de şebekeye bağlandı. Ticari işletme aynı yıl başladı. İkinci ünite 19 Temmuz 2020'de fiziksel başlatma aşamasına geçti, 22 Ekim 2020'de şebekeye bağlandı ve 2021 yılında ticari işletmeye alındı.

Böylece Leningrad II'nin ilk iki ünitesi, yaklaşık 1.200 MWe sınıfındaki iki VVER-1200 reaktörüyle Kuzeybatı Rusya elektrik sistemine yeni nesil kapasite kazandırdı. Eski RBMK ünitelerinin kademeli olarak devreden çıkarılması ile yeni VVER-1200 kapasitesinin devreye alınması aynı saha üzerinde yürütüldü.

İnşaat Sırasında Yaşanan Olaylar

Leningrad II projesinde de yalnızca takvim hedefleriyle açıklanamayacak saha olayları yaşandı. 2011 yılında birinci ünitenin merkezi salonunda donatı çerçevesinin bir bölümünün çöktüğü raporlandı. 2015 yılında ise yaklaşık 70 ton ağırlığındaki reaktör koruyucu boru bloğunun yaklaşık 20 metre yükseklikten düşmesi sonucu ekipmanda hasar meydana geldiği ve kullanılmış yakıt havuzunun da etkilendiği bildirildi.

Bu tür olaylar doğrudan bir nükleer kaza olarak değerlendirilmemelidir. Ancak büyük nükleer şantiyelerde ağır ekipman kaldırma, betonarme imalat, montaj ve iş güvenliği faaliyetlerinin nükleer güvenlik kültürünün bir parçası olarak yönetilmesi gerektiğini göstermektedir.

2023'te Türbin Kanadı Problemleri

Leningrad II'nin birinci ünitesi, 2023 yılında işletme güvenilirliği açısından dikkat çekici bir sorun yaşadı. Düşük basınç silindirindeki türbin kanatlarında hasar meydana gelmesi nedeniyle ünite iki kez uzun süreli onarıma alındı. Bağımsız kaynaklara göre ilk olayın onarımı yaklaşık iki ay, ikinci olayın onarımı ise üç aydan daha uzun sürdü.

Türbinin üreticisi Power Machines idi. Sorunun tekrarlanması, yalnızca tek bir arızanın giderilmesinden ziyade ekipmanın tasarımı, üretim kalitesi, çalışma koşulları ve bakım yaklaşımının birlikte incelenmesi gerektiğini ortaya koydu. Bu deneyim, VVER-1200 teknolojisinin nükleer adasının güvenliğinin yanında türbin adasının güvenilirliğinin de projenin toplam ekonomik performansını belirlediğini gösterdi.

Leningrad II ve Novovoronezh II için maliyet değerlendirmeleri, Olkiluoto 3 ve Flamanville 3 projelerinden farklı bir sorun taşımaktadır: Rusya'daki kamuya açık maliyet verileri farklı yıllarda ruble cinsinden verilmiş, kapsam ve fiyat yılı her zaman aynı biçimde açıklanmamıştır. Ayrıca tamamlanmış projeler için güncel toplam yaşam döngüsü maliyetleri kamuya açık kaynaklarda düzenli olarak yayımlanmamaktadır.

Bu nedenle aşağıdaki rakamlar "bugünkü kesin maliyet" olarak değil, dönemsel olarak açıklanmış proje maliyet göstergeleri olarak okunmalıdır. Özellikle rubleyi bugünkü dolar veya avroya çevirmek, kur değişimleri nedeniyle gerçek maliyet değişimini göstermeyebilir.

Leningrad II: Yaklaşık 70 Milyar Rublelik Başlangıç Proje Değeri

2007 yılında Leningrad II projesinin toplam maliyetinin yaklaşık 70 milyar ruble olduğu açıklanmıştı. Aynı dönemde 2008 yılı saha hazırlığı ve inşaat faaliyetleri için 7,5–8 milyar ruble civarında harcama öngörülüyordu. Bu rakamlar projenin erken dönem mali planlamasını göstermektedir.

Ancak 70 milyar rubleyi günümüzde "Leningrad II'nin tamamlanmış gerçek maliyeti" olarak kullanmak doğru değildir. Aradan geçen yıllarda ruble enflasyonu, tasarım ve kapsam değişiklikleri, inşaat süresinin uzaması ve finansman koşulları maliyetin nominal değerini değiştirmiştir.

Novovoronezh II: Yaklaşık 250 Milyar Rublelik Erken Dönem Değer

Novovoronezh II için erken dönem kaynaklarda yaklaşık 250 milyar ruble seviyesinde bir proje maliyeti verilmektedir. Bu rakam 2009 fiyat ve kur ortamına aittir. Dolayısıyla bunu bugünkü dolar veya avro karşılığıyla doğrudan kıyaslamak yanıltıcı olur.

Projenin maliyet yönetimi açısından önemli bir özelliği, Rosatom'un inşaat maliyetlerini izlemek için özel bir maliyet yönetim sistemi kullanmasıdır. 2016 tarihli Rosatom mühendislik raporunda Novovoronezh II-2 için inşaat tamamlanmadan önce maliyet tahmini üreten ve gerçekleşen maliyetleri izleyen bir sistemin uygulandığı belirtilmektedir.

Maliyet Artışları Neden Ayrıntılı Olarak Görülemiyor?

Olkiluoto 3 veya Flamanville 3'te olduğu gibi yıl yıl yayımlanmış, uluslararası piyasalarda kolayca karşılaştırılabilecek kapsamlı bir maliyet serisi bu iki Rus projesi için bulunmamaktadır. Bunun önemli nedenlerinden biri, projelerin Rusya'nın kamu nükleer programı içinde ve ruble bazlı yatırım planlarıyla yürütülmesidir.

Bu nedenle burada "başlangıç maliyeti şu kadardı, tamamlandığında kesin olarak şu kadar oldu" şeklinde yapay bir kesinlik oluşturmak yerine, kamuya açıklanan erken dönem proje değerlerini vermek ve nihai maliyetin aynı kapsamda doğrulanabilir biçimde yayımlanmadığını belirtmek daha güvenilir bir yöntemdir.

Kısa Hazırlık Dönemi ve Şantiye Altyapısı

Novovoronezh II deneyimi, nükleer santral inşaatında reaktör binasının betonarme imalatına mümkün olduğunca erken başlamak kadar, şantiyenin kendisini ve üretim altyapısını yeterince hazırlamanın da önemli olduğunu gösterdi. Akademik proje değerlendirmelerinde kısa hazırlık döneminin ve sınırlı şantiye tabanının inşaat süresini artırdığı belirtilmektedir.

Donatı ve Betonarme Yapılar

Her iki projede de büyük hacimli nükleer betonarme yapıların geleneksel yöntemlerle inşa edilmesinin işçilik ve süre açısından önemli yük oluşturduğu görülmüştür. Bu deneyim, daha sonraki VVER projelerinde prefabrikasyon, modülerleştirme ve daha ileri inşaat teknolojilerinin geliştirilmesine katkı sağlamıştır.

Ağır Ekipman ve Montaj Güvenliği

Leningrad II'de yaşanan ağır ekipman düşmesi gibi olaylar, nükleer şantiyede yalnızca nükleer ekipmanın teknik kalitesinin değil, kaldırma planlarının, geçici yapıların, iş izinlerinin ve saha koordinasyonunun da güvenlik kültürünün parçası olduğunu göstermektedir.

Türbin ve Jeneratör Güvenilirliği

Novovoronezh ve Leningrad sahalarında 2023 yılında görülen stator ve türbin kanadı problemleri, VVER-1200'ün nükleer adasının güvenli biçimde çalışmasının tek başına yüksek kullanılabilirlik anlamına gelmediğini ortaya koymuştur. Elektrik üretiminde toplam performans; türbin, jeneratör, yardımcı sistemler ve şebeke bağlantısındaki ekipmanların güvenilirliğine de bağlıdır.

Novovoronezh II ve Leningrad II, Rusya'nın nesil III+ olarak sınıflandırdığı VVER-1200 tasarımının ilk uygulamalarıdır. Tasarımda aktif güvenlik sistemlerine ek olarak pasif güvenlik fonksiyonları kullanılmıştır.

VVER-1200 tasarımının güvenlik özellikleri, Akkuyu gibi daha sonraki projelerde de temel referans olarak kullanılmıştır. Ancak bir tasarımın güvenlik özellikleri ile belirli bir santralın gerçek işletme performansı birbirinden ayrılmalıdır. Tasarımın iyi olması; imalat, montaj, kalite güvencesi, devreye alma ve bakım süreçlerinin de aynı kalitede yürütülmesini gerektirir.

Novovoronezh II ve Leningrad II'nin önemi, yalnızca Rusya'da iki yeni santralın tamamlanmış olması değildir. Bu projeler, daha sonraki VVER-1200 ihracat projelerinde kullanılacak bir "öğrenme eğrisi" oluşturmuştur.

Olkiluoto 3 ve Flamanville 3'te erken EPR uygulamalarının tasarım olgunluğu, kalite kayıtları, kaynak ve ekipman sorunları nedeniyle büyük gecikmeler yaşadığı görülürken, VVER-1200 tarafında Novovoronezh II ve Leningrad II'nin ardından tasarımın tekrarlandığı projeler devreye alınmaya devam etmiştir.

Ancak VVER-1200 referans projelerinin daha kısa inşaat sürelerine sahip olması, onların problemsiz olduğu anlamına gelmez. Novovoronezh ve Leningrad sahalarında inşaat kazaları, ekipman problemleri, türbin arızaları ve plansız duruşlar yaşanmıştır. Bu nedenle doğru karşılaştırma "hangi teknoloji hiç sorun yaşamadı?" değil, hangi proje sorunları ne kadar hızlı tespit etti, nasıl düzeltti ve bu deneyimi sonraki projelere ne kadar iyi aktardı? sorusu üzerinden yapılmalıdır.

Leningrad II

Leningrad II'nin ilk iki VVER-1200 ünitesi işletmededir. Aynı sahada üçüncü ve dördüncü VVER-1200 ünitelerinin inşası da başlamıştır. 2026 yılında dördüncü ünitede reaktör şaftının betonarme imalatı ve iç koruma kabının inşası gibi önemli faaliyetler devam etmektedir.

Mevcut plana göre Leningrad II'nin üçüncü ünitesinin yaklaşık 2030, dördüncü ünitesinin ise 2032 civarında işletmeye alınması hedeflenmektedir. Bu yeni üniteler, eski RBMK ünitelerinin yenilenmesi ve Kuzeybatı Rusya'nın elektrik talebinin karşılanması açısından stratejik kabul edilmektedir.

Novovoronezh II

Novovoronezh II'nin iki VVER-1200 ünitesi de ticari işletmededir. Bu nedenle proje artık inşaat aşamasından ziyade işletme performansı, bakım, ekipman güvenilirliği ve uzun dönemli işletme deneyimi açısından değerlendirilmelidir.

Bu açıdan 2023 yılında yaşanan stator değişimi, plansız duruşlar ve elektrik ekipmanı sorunları, VVER-1200'ün yalnızca "ilk çalışan Gen III+ reaktörü" olarak değil, uzun dönemli işletme performansı üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini göstermiştir.

Novovoronezh II ve Leningrad II, Rusya'nın modern nükleer endüstrisi açısından dönüm noktası niteliğinde iki projedir. Bu santrallar sayesinde VVER-1200 tasarımı laboratuvar ve tasarım aşamasından çıkarak gerçek ticari işletmede deneyim kazanmıştır.

Projelerin güçlü tarafı, tasarımın tekrar edilebilir bir nükleer santral platformuna dönüştürülmesi ve daha sonraki VVER-1200 projelerine önemli bir referans oluşturmasıdır. Bununla birlikte inşaat dönemindeki saha olayları ve işletme dönemindeki türbin, stator ve elektrik ekipmanı problemleri, tasarımın tüm santral yaşam döngüsü boyunca sürekli olarak geliştirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Maliyet açısından ise iki proje için Olkiluoto 3 veya Flamanville 3'te olduğu kadar şeffaf ve tek bir seri halinde doğrulanabilir veri bulunmamaktadır. Erken dönem kaynaklarda Leningrad II için yaklaşık 70 milyar ruble, Novovoronezh II için yaklaşık 250 milyar ruble seviyesinde proje değerleri görülmektedir. Ancak bu rakamları günümüz dolar veya avrosuna çevirmek ve "nihai maliyet" olarak sunmak teknik olarak sağlıklı değildir.

Bu iki proje için en önemli ekonomik ders, maliyetin yalnızca ilk yatırım tutarıyla değerlendirilmemesi gerektiğidir. İnşaat süresinin uzunluğu, şantiye hazırlığı, kalite sorunları, yeniden imalat, türbin ve jeneratör güvenilirliği, bakım süreleri ve kapasite kullanılabilirliği santralın gerçek ekonomik performansını belirleyen unsurlardır.

Bu nedenle Novovoronezh II ve Leningrad II, "sorunsuz nükleer santral projeleri" olarak değil; VVER-1200 teknolojisinin ilk ticari uygulamalarında yaşanan sorunların görülmesi, çözülmesi ve sonraki projelere aktarılması açısından önemli referans projeler olarak değerlendirilmelidir.

Bu sayfa, Rosatom ve Rosenergoatom'un yıllık raporları, World Nuclear News, World Nuclear Industry Status Report ve bağımsız proje değerlendirmeleri esas alınarak hazırlanmıştır. Tarihsel maliyetler, açık kaynaklarda verilen dönemsel ruble tutarları olarak aktarılmıştır.

Özellikle maliyetlerde fiyat yılı ve kapsam farklılıkları bulunduğundan, erken dönem ruble değerleri günümüz dolar veya avro karşılıklarına dönüştürülerek kesin bir "nihai maliyet" sonucu çıkarılmamıştır. Bu yaklaşım, kamuya açık verilerin desteklemediği bir kesinlik üretmemek amacıyla tercih edilmiştir.

2026 güncel durumu için Leningrad II'nin üçüncü ve dördüncü ünitelerindeki devam eden inşaat faaliyetleri ve 2030/2032 hedefleri dikkate alınmıştır.

Nükleer Enerji Dünyası — BENAN BAŞOĞLU