Güvenlik Kültürü

Nükleer güç santralları, önemli miktarda radyoaktif madde içeren karmaşık ve yüksek güvenilirlik gerektiren tesislerdir. Bu nedenle çalışanların, halkın ve çevrenin korunması; tesisin tasarımından inşasına, işletilmesinden hizmetten çıkarılmasına kadar bütün yaşam döngüsü boyunca uygulanan teknik, idari ve kurumsal önlemlerin birlikte yürütülmesini gerektirir. Kaynak metin de nükleer güvenliği bu yaşam döngüsü yaklaşımı içinde ele almaktadır. fileciteturn3file0L228-L244

Nükleer güvenlik anlayışı zaman içinde yalnızca ekipman güvenilirliğine odaklanan bir yaklaşım olmaktan çıkmış; insan faktörleri, organizasyon, yönetim, iletişim, eğitim ve işletme deneyimlerinden öğrenme gibi unsurları da kapsayan bütüncül bir yapıya dönüşmüştür.

Özellikle Three Mile Island-2 (TMI-2) kazası, insan performansının ve insan-makine etkileşiminin güvenlik açısından önemini açık biçimde ortaya koymuştur. Kaynak metinde 28 Mart 1979 tarihli TMI-2 kazasının ardından kontrol odası tasarımı, eğitim, işletme yöntemleri ve deneyimlerin geri besleme yoluyla kullanılması konularının daha fazla önem kazandığı belirtilmektedir. fileciteturn3file0L261-L283

26 Nisan 1986 Çernobil kazası, nükleer güvenliğin yalnızca teknik tasarım ve operatör davranışları üzerinden değerlendirilemeyeceğini daha güçlü biçimde ortaya koymuştur. Kaynak metin, tasarım ve yönetim eksiklikleriyle işletme ve operatör hatalarının birleşerek ağır sonuçlara yol açtığını; bunun sonucunda işletme kültürü, bireysel sorumluluk ve güvenlik seviyesi arasındaki ilişkinin daha fazla önem kazandığını vurgulamaktadır. fileciteturn3file0L431-L450

Böylece güvenliğin yalnızca prosedürlere uyulmasıyla değil, kararların arkasındaki düşünce biçimiyle de ilgili olduğu anlayışı güçlenmiş ve güvenlik kültürü kavramı nükleer güvenlik yaklaşımının merkezindeki kavramlardan biri hâline gelmiştir.

Güvenlik kültürü; bir kuruluşun ve onu oluşturan bireylerin güvenliği nasıl algıladığını, güvenliğe ne ölçüde öncelik verdiğini ve bu önceliği günlük karar ve davranışlarına nasıl yansıttığını ifade eder.

Güvenlik kültürü yalnızca yazılı bir politika veya eğitim programı değildir. Yönetimin kararlarından saha uygulamalarına, raporlama alışkanlıklarından bakım disiplinine, çalışanların soru sorma biçiminden hatalardan öğrenme yaklaşımına kadar kurumun tamamında gözlemlenen davranışların toplamıdır.

Güvenlik kültürü bu nedenle hem bireysel hem örgütsel, hem düşünsel hem de davranışsal bir karakter taşır. Kaynak metindeki bu sınıflandırma, güvenlik kültürünün yalnızca “iyi niyet” değil, gözlenebilir davranışlar ve organizasyonel uygulamalarla ortaya çıktığını vurgulamaktadır. fileciteturn3file0L614-L655

Güvenlik kültürünün güçlü olduğu bir kuruluşta çalışanlar yalnızca kendilerine verilen görevi tamamlamaya değil, görevin güvenlik açısından doğru biçimde yapılmasına odaklanır.

Kaynak metinde ayrıca eğitim, yetkinlik, mükemmeliyet taahhüdü, liderlik, denetim ve sorumluluk bilinci güvenlik kültürünün oluşturulmasında temel unsurlar olarak sıralanmaktadır. fileciteturn3file0L689-L720

Nükleer güvenlik sorumluluğu tek bir seviyedeki çalışanlara bırakılmamalıdır. Ulusal politika ve mevzuattan düzenleyici denetime, işletmeci yönetiminden tesis çalışanlarına kadar bütün kademeler güvenlik kültürünün oluşmasına katkıda bulunur.

Kaynak metin; hükümetleri, düzenleyici kuruluşları, nükleer santralı işleten kurum ve kuruluşları ve nükleer tesisleri güvenlik kültürünün oluşumunda sorumluluk taşıyan başlıca yapılar arasında saymaktadır. fileciteturn3file0L742-L767

Düzenleyici kuruluşun teknik yeterliliği, bağımsızlığı, yeterli insan kaynağı ve finansmanla desteklenmesi; güvenlik kültürünün kurumsal altyapısı açısından kritik önemdedir. Kaynak metin de düzenleyici yapının görevini yerine getirebilmesi için yeterli personel, kaynak, yetki ve bağımsızlığa sahip olması gerektiğini vurgulamaktadır. fileciteturn3file0L775-L816

Güvenlik sorumluluklarının belirsiz bırakılması, yetki çatışmaları veya kaynak yetersizliği güvenlik kültürünü zayıflatabilir. Buna karşılık görev ve sorumlulukların açıkça tanımlanması; liyakat, eğitim, teknik yeterlilik ve düzenli denetimle desteklenmesi güvenlik performansını güçlendirir.

Özellikle nükleer güvenlik açısından kritik görevlerde yeterli ve yetkin insan kaynağı temel bir güvenlik unsurudur. Eğitim yalnızca işe girişte verilen bir faaliyet değil, görev ve sorumluluklarla bağlantılı olarak sürekli sürdürülen bir yetkinlik geliştirme süreci olmalıdır.

Çalışanların davranışları içinde bulundukları çalışma ortamından güçlü biçimde etkilenir. Bu nedenle yöneticiler, güvenlik kültürünün günlük uygulamaya dönüşmesinde belirleyici bir role sahiptir.

Yönetimin güvenlik kültürüne ilişkin taahhüdü yalnızca yazılı politika ile değil, alınan kararlarla görünür olmalıdır. Örneğin eğitim için kaynak ayrılması, güvenlikle ilgili bakım ve testlerin ertelenmemesi, çalışanların güvenlik endişelerini dile getirmelerinin desteklenmesi ve uygunsuzlukların sistematik biçimde ele alınması yönetimin gerçek önceliklerini gösterir.

Kaynak metin de yöneticilerin çalışanların yeterlilik, bilgi düzeyi ve motivasyonunu uygun eğitim, denetim ve yönetim araçlarıyla desteklemesi gerektiğini vurgular. fileciteturn3file0L853-L876

Güvenlik kültürü kurumun politikalarında başlar ancak gerçek etkisini çalışanların günlük davranışlarında gösterir. Güvenlik açısından olumlu bireysel yaklaşım üç temel davranış alanında öne çıkar:

Bu üç davranış birbirinden bağımsız değildir. Sorgulayıcı tutum bir riskin fark edilmesini, ihtiyatlı yaklaşım doğru kararın verilmesini, iletişim ise edinilen deneyimin başka kişilere ve organizasyonun tamamına aktarılmasını sağlar.

Bir nükleer santralın güvenli işletilmesi; güvenli tasarım, kaliteli imalat ve inşaat, güvenilir işletme, yetkin personel, etkin bakım ve test programları, güçlü düzenleyici denetim ve sürekli öğrenme süreçlerinin birlikte yürütülmesine bağlıdır.

Ancak bütün bu unsurların merkezinde insan ve organizasyon bulunur. En gelişmiş teknoloji dahi doğru kararları destekleyen bir yönetim sistemi, yetkin çalışanlar ve güvenliği gerçekten önceliklendiren bir kurum kültürü olmadan tek başına yeterli değildir.

Güvenlik kültürünün amacı insanı “hata yapmayan” bir varlık olarak görmek değildir. İnsan hatasının mümkün olduğunu kabul ederek; tasarım, prosedür, eğitim, organizasyon, denetim ve iletişim mekanizmalarıyla hataların oluşma olasılığını azaltmak ve ortaya çıktığında sonuçlarını sınırlamaktır.

Bu nedenle güçlü bir güvenlik kültürü; sorgulayan, öğrenen, raporlayan, iletişim kuran, kanıt arayan ve güvenlikten taviz vermeyen bir organizasyon oluşturmayı hedefler.

Sonuç olarak güvenlik kültürü bir belge, slogan veya tek seferlik eğitim programı değildir. Kurumun her seviyesinde zaman içinde oluşan ve günlük kararlarla sürekli yeniden üretilen bir güvenlik anlayışıdır. Nükleer güvenliğin sürdürülebilir olması için bu kültürün tasarım masasından kontrol odasına, yönetim katından saha çalışanına kadar bütün organizasyonda yaşatılması gerekir.

1. Nuclear Power Plant Operating Safety Handbook, EDF Nuclear Power Plant Operations, Nuclear Safety Department, 1994.
2. IAEA, Safety Culture, International Nuclear Safety Advisory Group, Safety Series No. 75-INSAG-4, Vienna, 1991.
3. IAEA, The Safety of Nuclear Installations, Safety Series No. 110, Vienna, 1993.
4. Jacques Libmann, Elements of Nuclear Safety, Les Éditions de Physique, France, 1996.
5. IAEA/ANL International Training Course, Toronto, Canada, 1998.

Kaynak sayfada ayrıca çalışmanın Benan BAŞOĞLU ve Ömer GÜNDÜZ tarafından hazırlandığı ve Fizik Mühendisleri Odası Dergisi, Temmuz 2000, Nükleer Enerji Özel Sayısı, s. 34 kaynağına dayandığı belirtilmektedir. fileciteturn3file0L909-L950