Fransa'da Nükleer Santrallerin Lisanslanması

Fransa'da nükleer santraller, Fransız mevzuatında Installation Nucléaire de Base (INB), yani Temel Nükleer Tesis olarak sınıflandırılan tesisler içinde değerlendirilir. Bir nükleer güç reaktörünün kurulması ve işletilmesi tek bir izinle tamamlanan bir işlem değildir. Kuruluş, inşaat, devreye alma, işletme, önemli değişiklikler, periyodik güvenlik incelemeleri, nihai durdurma ve söküm aşamalarının her biri mevzuat ve güvenlik denetimi açısından ayrı değerlendirmelere tabidir.

Güncel sistemde önemli bir kurumsal değişiklik 1 Ocak 2025 tarihinde gerçekleşmiştir. 21 Mayıs 2024 tarihli kanunla kurulan ASNR, daha önce nükleer güvenlik ve radyasyondan korunma alanlarında görev yapan ASN ile teknik araştırma ve uzmanlık görevlerini yürüten IRSN'nin birleşmesi sonucunda oluşturulmuştur. ASNR bağımsız bir idari otorite olarak nükleer güvenlik ve radyasyondan korunma alanlarında düzenleme, denetim, uzmanlık, araştırma, eğitim, acil durum desteği ve kamuoyunun bilgilendirilmesi görevlerini yürütmektedir.

Yeni bir INB projesini gerçekleştirmeyi planlayan işletmeci, kuruluş izni başvurusundan önce tesisin güvenlik tasarımına ilişkin güvenlik seçenekleri hakkında ASNR'den görüş isteyebilir. Bu aşama, başlı başına bir kuruluş izni değildir. Amaç, seçilen tasarım yaklaşımının güvenlik açısından temel ilkelerini erken aşamada ortaya koymak ve daha sonra hazırlanacak kapsamlı lisanslama dosyasında ele alınması gereken konuları belirlemektir.

Bu erken teknik diyalog özellikle yeni nesil reaktörlerde önemlidir. Reaktör tasarımı, dış tehlikeler, iç tehlikeler, kazaların önlenmesi, kazaların yönetimi, güvenlik sistemlerinin tasarımı ve insan faktörleri gibi konular kuruluş izni dosyasına girmeden önce olgunlaştırılır.

Bir INB'nin kurulmasına yönelik resmi başvuru, tesisi işletmeyi planlayan kuruluş tarafından nükleer güvenlikten sorumlu bakana sunulur. Başvuru dosyası; tesisin ayrıntılı planlarını, çevresel etki değerlendirmesini, ön güvenlik analiz raporunu, risklerin kontrolüne ilişkin çalışmaları ve söküm planını içeren kapsamlı teknik ve idari belgelerden oluşur.

ASNR, başvurunun teknik ve güvenlik yönlerini inceler. İnceleme sürecinde gerektiğinde uzman gruplarının görüşlerinden yararlanılır. Bunun yanında çevresel değerlendirme ve kamuya danışma süreçleri de yürütülür. Böylece nükleer güvenlik yalnızca reaktörün teknik tasarımı açısından değil, tesisin çevresi ve toplum üzerindeki etkileriyle birlikte değerlendirilir.

Çevresel değerlendirme kapsamında ilgili idari kurumlar, yerel yönetimler ve kamuoyu sürece dahil edilir. Nükleer tesislerin çevreye radyoaktif veya diğer kontrollü salımlarının bulunabileceği durumlarda Avrupa Birliği ve Euratom hukukundan kaynaklanan ilgili değerlendirme ve danışma mekanizmaları da dikkate alınır.

Teknik inceleme ve istişarelerin tamamlanmasının ardından ASNR, kuruluş izni konusunda hükümete görüş ve önerisini iletir. INB kuruluş izni, Başbakan tarafından çıkarılan bir kararname (Décret d'autorisation de création – DAC) ile verilir. Kararname tesisin kapsamını, temel özelliklerini, güvenlik ve çevre açısından uyulması gereken koşulları ve gerekli diğer hükümleri belirler.

Bu nedenle Fransa'daki sistemde ASNR'nin rolü ile hükümetin rolü birbirinden ayrıdır: ASNR bağımsız güvenlik otoritesi olarak teknik düzenleme ve denetimi yürütür ve kuruluş kararı için görüş oluştururken, kuruluş izninin hukuki kararı Başbakan tarafından verilir.

Kuruluş izninin verilmesi, işletmeciye reaktörü herhangi bir kısıtlama olmaksızın çalıştırma hakkı vermez. İnşaat süresince ASNR, tesisin onaylanan tasarıma ve güvenlik gereklerine uygun şekilde gerçekleştirilmesini denetler.

Bu denetim; güvenlik açısından önemli yapı, sistem ve bileşenlerin imalatı, montajı, kalite güvencesi, kaynaklar ve ekipmanlar, güvenlik sistemleri, nükleer basınç ekipmanları, inşaat faaliyetleri ve işletmecinin güvenlik yönetimi gibi çok sayıda alanı kapsar. Gerektiğinde ASNR, işletmeciden ilave analiz, düzeltici faaliyet veya teknik gerekçe talep edebilir.

İnşaatın sonunda değerlendirilen tesis yalnızca tasarım dokümanlarındaki tesis değildir. Güvenlik otoritesi, fiilen inşa edilmiş tesisin güvenlik gereklerini karşılayıp karşılamadığını da doğrular. Bu yaklaşım, tasarım ile gerçek tesis arasındaki olası farklılıkların devreye alma öncesinde ortaya çıkarılmasını amaçlar.

Fransa'da mise en service, yani devreye alma, nükleer maddelerin tesiste ilk kez kullanılmaya başlanması veya belirli tesislerde parçacık demetinin ilk kez uygulanması anlamına gelir. Bu nedenle kuruluş izninden sonra da ayrı bir güvenlik değerlendirmesi yapılır.

İşletmeci devreye alma öncesinde güncellenmiş güvenlik analiz raporunu, Genel İşletme Kurallarını (Règles Générales d'Exploitation – RGE), iç acil durum planını ve gerekli diğer belgeleri ASNR'ye sunar. ASNR, tesisin inşa edilmiş gerçek durumunu ve işletme için öngörülen güvenlik düzenlemelerini değerlendirir.

Uygunluk ve güvenlik şartlarının sağlandığı sonucuna varılması halinde devreye alma izni ASNR tarafından verilir. Bu izin, gerekli teknik koşullarla birlikte uygulanabilir. Örneğin Flamanville EPR için 7 Mayıs 2024 tarihinde verilen devreye alma kararı, yakıt yüklenmesine ve başlangıç testlerine geçilmesine imkân vermiştir. ASNR, 2025 yılında da Flamanville EPR'nin güç yükseltme testleri için ilave onaylar vermiştir.

Fransa'da nükleer reaktörün işletme yetkisi, klasik anlamda belirli bir yıl sonunda otomatik olarak sona eren sabit süreli bir işletme lisansı şeklinde düzenlenmemiştir. Bunun yerine tesisin güvenli şekilde işletilip işletilemeyeceği, sürekli denetim ve periyodik yeniden değerlendirme mekanizmalarıyla takip edilir.

ASNR'nin denetimleri; saha teftişlerini, işletme güvenliğini, bakım ve yaşlanma yönetimini, güvenlik sistemlerinin durumunu, olay ve kazaların değerlendirilmesini, radyasyondan korunmayı, çevresel etkileri ve işletmecinin güvenlik kültürünü kapsar.

İşletmecinin güvenlik açısından önemli bir değişiklik yapmak istemesi halinde değişikliğin niteliğine göre ilgili bildirim, değerlendirme veya ASNR izni gerekebilir. Özellikle önemli değişiklikler, mevcut kuruluş veya devreye alma koşullarını değiştirebilecekleri için ayrı bir düzenleyici incelemeye tabi tutulur.

Fransa'nın nükleer güvenlik sisteminin en önemli özelliklerinden biri periyodik güvenlik incelemesidir (réexamen périodique). Nükleer tesisler yaklaşık her 10 yılda bir kapsamlı bir güvenlik değerlendirmesine tabi tutulur.

Bu inceleme yalnızca tesisin ilk lisans şartlarına hâlâ uyup uymadığının kontrolü değildir. Tesisin yaşlanması, işletme deneyimi, meydana gelen olaylardan çıkarılan dersler, bilimsel ve teknolojik gelişmeler, yeni tehlike değerlendirmeleri ve daha yeni reaktörlerde uygulanan güvenlik iyileştirmeleri dikkate alınır.

Amaç, tesisin mevcut güvenlik seviyesini korumanın ötesine geçerek, teknik olarak mümkün olduğu ölçüde güvenlik seviyesinin geliştirilmesini sağlamaktır. Örneğin Fransa'daki 1300 MWe sınıfı reaktörlerin dördüncü periyodik incelemesi kapsamında önemli güvenlik iyileştirmeleri ve ek düzenleyici koşullar değerlendirilmektedir.

Dolayısıyla Fransa'daki sistem, “bir kez lisans al, sonra aynı şartlarla işlet” yaklaşımından ziyade, işletme boyunca yeniden sorgulanan ve geliştirilen bir güvenlik rejimi niteliğindedir.

Nükleer tesisler işletme sırasında sürekli olarak yenilenebilir, modernize edilebilir veya güvenlik seviyelerini artıracak şekilde değiştirilebilir. Ancak güvenlik açısından önemli her değişiklik, işletmecinin tek taraflı kararıyla uygulanamaz.

Fransa Çevre Kanunu uyarınca önemli nitelikteki değişiklikler ASNR'nin izin ve denetim sürecine tabidir. Değişikliğin güvenlik analizine, işletme koşullarına veya daha önce verilen izinlerin dayandığı unsurlara etkisi değerlendirilir. ASNR gerekli görürse izni teknik şartlar ve ek güvenlik önlemleriyle sınırlandırabilir.

Bir nükleer tesisin yaşam döngüsü işletmenin sona ermesiyle tamamlanmaz. İşletmeci tesisin nihai olarak durdurulması ve sökülmesi için ayrıca düzenleyici süreçlerden geçer.

Nihai durdurma ve söküm sürecinde güvenlik, radyoaktif maddelerin kontrolü, atık yönetimi, çevrenin korunması, çalışanların ve halkın radyasyondan korunması ile tesisin gelecekteki durumuna ilişkin planlamalar değerlendirilir. Sökümün kapsamı ve temel koşulları mevzuatın öngördüğü karar ve izin mekanizmaları çerçevesinde belirlenir.

Böylece Fransa'daki nükleer güvenlik sistemi, tesisin tasarım aşamasından başlayıp işletme, yaşlanma yönetimi, modernizasyon, nihai durdurma ve söküm aşamalarına kadar uzanan bütünleşik bir yaşam döngüsü yaklaşımı oluşturur.

Fransa'nın yeni nükleer programı, lisanslama sisteminin güncel uygulamasını görmek açısından özellikle Penly sahasında planlanan iki EPR2 reaktörü bakımından önemlidir. EDF, iki EPR2 için kuruluş izni başvurusunu 29 Haziran 2023 tarihinde sunmuştur.

ASNR, 2025 yılı boyunca EPR2 tasarımının güvenlik sistemleri, çekirdek erimesi olmaksızın gerçekleşebilecek kaza senaryoları ve dış/iç tehlikelerin güvenlik analizinde dikkate alınması gibi başlıklarda kapsamlı uzmanlık çalışmaları yürütmüştür. Daimi uzmanlar grubu üç ayrı oturumda dosyayı değerlendirmiş; Ocak 2026'da ASNR, bu teknik uzmanlık aşamasının takvim doğrultusunda tamamlandığını açıklamıştır.

ASNR'nin yayımladığı değerlendirmelere göre, mevcut proje aşamasında EPR2 güvenlik sistemlerinin tasarımı uygun görünmekte, incelenen dış tehlikelerin ele alınma yaklaşımı genel olarak uygun bulunmakta ve çekirdek erimesi olmaksızın gerçekleşen kazalara ilişkin çalışmalar kabul edilebilir değerlendirilmektedir. Bununla birlikte bu bulgular kuruluş izninin verilmiş olduğu anlamına gelmez. ASNR'nin hükümete sunacağı nihai görüşün 2026 yılı içinde oluşturulması öngörülmektedir.

Penly EPR2 projesinde teknik uzmanlık sürecinin yanında kamu katılımı da yürütülmüştür. Kuruluş izni başvurusuna ilişkin kamu soruşturması 22 Ocak – 4 Mart 2026 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir. Bu durum, Fransa'daki yeni nükleer projelerde teknik güvenlik incelemesi ile çevresel ve toplumsal değerlendirmelerin paralel ilerlediğini göstermektedir.

Ayrıca Penly, Fransa'nın planlanan yeni EPR2 filosu açısından ilk önemli kuruluş izni dosyasıdır. ASNR'nin burada geliştirdiği inceleme yaklaşımı, ilerleyen dönemde Gravelines ve Bugey gibi sahalarda gündeme gelecek EPR2 projeleri açısından da önemli bir düzenleyici referans oluşturacaktır.

Fransa'nın lisanslama modeli, nükleer güvenliği tek bir “işletme lisansı” kararına indirgememektedir. Teknik uzmanlık, bağımsız denetim, hükümetin hukuki yetkisi, çevresel değerlendirme, kamu katılımı, inşaat denetimleri, devreye alma kontrolleri ve düzenli periyodik güvenlik incelemeleri birbirini tamamlayan katmanlar hâlinde uygulanmaktadır.

Özellikle 1 Ocak 2025'te ASNR'nin kurulmasıyla birlikte Fransa, nükleer güvenlik ve radyasyondan korunma alanındaki düzenleme, denetim ve uzmanlık kapasitesini tek bir bağımsız otorite altında yeniden yapılandırmış durumdadır. 2026 yılında Penly EPR2 dosyasının incelenmesi ise bu yeni kurumsal yapının Fransa'nın yeni nükleer programına nasıl uygulandığını gösteren en güncel örneklerden biridir.

Bu sayfa, Ağustos 2026 itibarıyla Fransa'nın nükleer lisanslama sistemindeki güncel kurumsal ve hukuki çerçeve dikkate alınarak güncellenmiştir. Özellikle ASNR'nin kuruluşu, INB izin sistemi, devreye alma, periyodik güvenlik incelemeleri ve Penly EPR2 süreci için ASNR ve Fransız mevzuatındaki güncel bilgiler esas alınmıştır.

• Autorité de sûreté nucléaire et de radioprotection (ASNR)
• ASNR – Nükleer Temel Tesislerin (INB) hukuki rejimi
• ASNR – Penly EPR2 kuruluş izni başvurusunun uzmanlık aşaması
• ASNR – Flamanville EPR devreye alma izni

Lisanslama Ana Sayfasına Dön