Türkiye'de Nükleer Tesislerin Lisanslanması

Eski sayfadaki "üç aşamalı lisanslama" anlatımı tarihsel olarak Türkiye'nin 1983 tarihli Nükleer Tesislere Lisans Verilmesine İlişkin Tüzük dönemindeki yaklaşımı yansıtmaktadır. Günümüzde bu düzenleme yürürlükte değildir. 17 Mart 2023 tarihli Nükleer Tesislere İlişkin Yetkilendirmeler Yönetmeliği, nükleer tesis faaliyetlerinin yetkilendirilmesine ilişkin güncel temel çerçeveyi oluşturmuştur. Yönetmelik; saha, imalat, inşaat, işletmeye alma, işletme ve işletmeden çıkarma süreçlerini ayrı düzenleyici aşamalar halinde tanımlar.

Güncel mevzuatta "yetkilendirme" daha geniş bir kavramdır. NDK bir faaliyete başlamadan önce gerekli yetkiyi vermekte; yetki koşulları, güvenlik ve emniyet gerekleri ile başvuru sahibinin sunduğu bilgi ve belgeler üzerinden düzenleyici değerlendirme gerçekleştirmektedir. Kurum yetkilendirmesi olmadan ilgili faaliyete başlanamaz.

Türkiye'de nükleer düzenleme alanının temel kanunu 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu'dur. Kanun, nükleer enerji ve iyonlaştırıcı radyasyon faaliyetlerinin güvenlik, emniyet ve nükleer güvence ilkeleri doğrultusunda yürütülmesi için düzenleyici yapıyı oluşturur.

NDK'nın görevleri yalnızca izin veya lisans belgesi düzenlemekten ibaret değildir. Kurum; düzenleyici mevzuatın hazırlanması, yetkilendirme, denetim, yaptırım, güvenlik ve emniyet değerlendirmeleri ile düzenleyici kontrolün yaşam döngüsü boyunca sürdürülmesinde rol oynar.

Nükleer Tesislere İlişkin Yetkilendirmeler Yönetmeliği, nükleer tesislere ilişkin faaliyetlerin radyasyondan korunma, güvenlik ve emniyet ilkeleri çerçevesinde yürütüldüğünün tespit ve teyit edilmesi için yetkilendirme usul ve esaslarını düzenlemektedir.

Bir nükleer tesis kurmak isteyen tüzel kişi, güncel mevzuata göre öncelikle NDK'ya niyet bildirimi yapar. Niyet bildirimi tesisin kurulmasına ilişkin kendiliğinden bir hak doğurmaz. Başvuru sahibi; kuruluş yapısı, yönetim sistemi, teknik altyapı ve deneyim, tesisin yeri ve temel özellikleri, tercih edilen güvenlik seçenekleri ile proje takvimini içeren bilgileri sunar.

Sürecin önemli unsurlarından biri de Düzenleyici Belgeler Listesi (DBL)'dir. DBL; radyasyondan korunma, güvenlik, emniyet ve nükleer güvence gereklerinin yerine getirildiğinin gösterilmesinde ve NDK'nın değerlendirmelerinde esas alınacak düzenleyici belgeleri sistematik biçimde tanımlar.

Bu yaklaşım, lisanslama sürecini yalnızca bir başvuru dosyasının incelenmesi olmaktan çıkararak, proje boyunca kullanılacak düzenleyici gerekliliklerin önceden tanımlandığı ve gerektiğinde güncellendiği yaşayan bir sisteme dönüştürür.

Güncel sistemde "yer lisansı" yerine saha onayı kavramı kullanılmaktadır. Nükleer tesisin kurulacağı sahanın NDK tarafından onaylanması, tesisin güvenli biçimde kurulabilmesi açısından temel düzenleyici adımlardan biridir.

Saha değerlendirmesinde; jeolojik ve jeoteknik koşullar, sismotektonik özellikler, meteoroloji, hidroloji, su kaynakları, sel ve taşkın tehlikeleri, dış kaynaklı insan faaliyetleri, nüfus özellikleri, acil durum planlamasını etkileyebilecek hususlar ve elektrik şebekesi gibi birçok faktör değerlendirilir.

Saha onayı alındıktan sonra, tesisin niteliğine göre saha hazırlama izni gündeme gelir. Saha hazırlama faaliyetleri, gelecekte kurulacak tesisin güvenlik gereklerini ve saha koşullarını dikkate alacak şekilde düzenleyici kontrol altında yürütülür.

Nükleer santrallerde inşaat izni, tesisin lisanslanan güvenlik yaklaşımına uygun şekilde inşa edilmesinin önünü açan temel yetkilendirmedir. Başvurunun önemli dayanaklarından biri Güvenlik Analizi Raporu (GAR) ve tesise ilişkin ayrıntılı tasarım bilgileridir.

Güvenlik Analiz Raporu Hakkında Detaylı bilgi

Güncel yönetmelik, nükleer santrallerde inşaat izinlerinin üniteye münhasır olduğunu açıkça belirtmektedir. Bu nedenle çok üniteli bir santralde her ünitenin düzenleyici durumu kendi yetkilendirmesi kapsamında değerlendirilir.

İnşaat sürecinde güvenlik açısından önemli yapı, sistem ve bileşenlerin tasarımına, imalatına, tedarik zincirine, kalite yönetimine ve sahadaki uygulamaya ilişkin doğrulamalar gerçekleştirilir. Kuruluş, tedarikçilerinin ve alt tedarikçilerinin güvenlik ve emniyet gereklerini karşılamasını sağlamak ve bunu kontrol etmekle sorumludur.

Güncel sistemde bağımsız üçüncü taraf gözetimi de önemli bir kontrol katmanı haline gelmiştir. 19 Haziran 2026 tarihli düzenleme ile bağımsız gözetim sistemi radyoaktif atık tesislerini de kapsayacak şekilde genişletilmiş ve bağımsız gözetim şirketlerinin bağımsızlığını güçlendiren hükümler getirilmiştir.

İnşaatın tamamlanması, santralin otomatik olarak işletmeye hazır olduğu anlamına gelmez. Nükleer santraller için işletmeye alma izni, tesisin güvenli biçimde test edilmesi, sistemlerin devreye alınması ve işletmeye geçiş aşamalarının kontrollü biçimde yürütülmesi için ayrı bir düzenleyici adımdır.

İşletmeye alma izni başvurusunda; işletmeye alma programı, kalite temini ve yönetim sistemi dokümanları, işletme organizasyonu ve personel bilgileri, güncel güvenlik analizi, radyasyon acil durum planları, yangın güvenliği, nükleer emniyet, nükleer madde sayım ve kontrolü, radyoaktif atık ve kullanılmış yakıt yönetimi, radyasyondan korunma, bakım-onarım ve yaşlanma yönetimi gibi konulara ilişkin plan ve programlar sunulur.

Bu nedenle işletmeye alma izni, inşaat ile ticari işletme arasındaki basit bir idari geçiş değil; tesisin güvenlik açısından gerçek durumunun kapsamlı şekilde doğrulanmaya başlandığı kritik bir aşamadır.

İşletme lisansı, nükleer ünitenin işletilmesine ilişkin en önemli düzenleyici yetkilendirmedir. İşletme lisansı verilmeden önce tesisin güvenlik analizi, işletme organizasyonu, personel yeterliliği, acil durum hazırlığı, radyasyondan korunma, emniyet, atık ve kullanılmış yakıt yönetimi ile işletme sınır ve koşulları değerlendirilir.

Güncel yönetmelik uyarınca nükleer santrallerde işletme lisansları da üniteye münhasırdır. Dolayısıyla bir santralin bir ünitesinin işletme lisansına sahip olması, diğer ünitelerin otomatik olarak işletme yetkisine sahip olduğu anlamına gelmez.

NDK'nın değerlendirmesi yalnızca ilk lisans kararına bağlı kalmaz. İşletme boyunca kuruluş; güvenlik ve emniyeti etkileyen değişiklikleri bildirmek, gerekli araştırma ve iyileştirmeleri yapmak, düzenleyici denetimlere tabi olmak ve mevzuat ile lisans koşullarına uymak zorundadır.

Nükleer tesisin işletme faaliyetinin sona ermesiyle düzenleyici kontrol bitmez. Güncel mevzuat, tesisin işletmeden çıkarılması için ayrıca yetkilendirme öngörür.

İşletmeden çıkarma sürecinde tesisin güvenliğinin sürdürülmesi, radyoaktif maddelerin ve atıkların yönetimi, çalışanların ve halkın korunması, yapıların ve sistemlerin sökülmesi ve sahadaki radyoaktif kontaminasyonun kontrolü değerlendirilir.

Sürecin son aşaması düzenleyici kontrolden çıkarma kararıdır. Böylece tesis veya saha için NDK'nın düzenleyici kontrolünün hangi koşullarda sona ereceği belirlenir.

Lisanslama, belgenin düzenlenmesiyle tamamlanan bir süreç değildir. NDK, yetkilendirilen kuruluşların faaliyetlerini düzenleyici kontrol altında tutar ve gerekli gördüğünde denetim gerçekleştirir.

2024 yılında yürürlüğe giren Nükleer Tesislerde Bağımsız Gözetim Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik ile üçüncü taraf gözetim mekanizması düzenlenmiştir. Bu sistem, 19 Haziran 2026 tarihli değişiklikle Nükleer Tesislerde ve Radyoaktif Atık Tesislerinde Bağımsız Gözetim Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik adını almış ve kapsamı genişletilmiştir.

Bağımsız gözetim şirketleri, güvenlik açısından önemli faaliyetlerde yapıların inşaatı, sistem montajı, ekipman imalatı ve işletmeye alma gibi alanlarda üçüncü taraf gözetimi gerçekleştirebilmektedir. Düzenleme, bu şirketlerin bağımsız karar alabilmesini ve uygun olmayan hususların kayıt altına alınarak giderilmesini güçlendirmektedir.

Türkiye'nin nükleer lisanslama sisteminin günümüzdeki en kapsamlı uygulaması Akkuyu Nükleer Güç Santrali (NGS) projesidir. Dört VVER-1200 ünitesinden oluşan projede NDK tarafından dört ünitenin tamamı için inşaat lisansları verilmiştir.

İlk ünitenin inşaat lisansı 2018'de, ikinci ünitenin 2019'da, üçüncü ünitenin 2020'de ve dördüncü ünitenin 2021'de verilmiştir. Bu durum, güncel Türk yetkilendirme sisteminin ünite bazlı uygulanmasına somut bir örnektir.

Birinci ünite için Nükleer Düzenleme Kurulunun 21 Kasım 2023 tarihli ve 2023-90/4 sayılı kararı ile işletmeye alma izni verilmiştir. Bu izin, ünitenin işletmeye alma testlerinin yürütülmesini sağlayan kritik düzenleyici aşamayı başlatmıştır.

Birinci ünite için işletme lisansı başvurusu 27 Aralık 2024 tarihinde NDK'ya sunulmuştur. 2026 yılında NDK ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı uzmanlarının katılımıyla, bu başvuru kapsamındaki olasılıklı güvenlik değerlendirmesi dokümanlarına ilişkin bir Teknik Güvenlik Değerlendirmesi (TSR) misyonu 4–15 Mayıs 2026 tarihlerinde gerçekleştirilmiştir.

Haziran 2026 itibarıyla birinci ünitenin inşaat faaliyetlerinin tamamlandığı açıklanmış; soğuk ve sıcak testlere hazırlık çalışmaları sürdürülmüştür. Dolayısıyla 1. ünite bakımından süreç, "inşaat lisansı" aşamasından çok daha ileri bir noktaya geçmiş ve işletme lisansı ile işletmeye geçişin teknik hazırlıkları üzerinde yoğunlaşmıştır.

Akkuyu NGS 1. Ünite — Güncel yetkilendirme zinciri

2026 yılı Türkiye'nin nükleer lisanslama sistemi açısından özellikle ikinci ünite bakımından da önemli bir gelişmeye sahne olmuştur. Akkuyu Nükleer A.Ş., 2. ünite için işletmeye alma izni başvurusunu Mayıs 2025'te NDK'ya sunmuştur.

NDK, başvuruyu değerlendirdikten sonra 7 Mayıs 2026 tarihinde 2. ünitenin işletmeye alma çalışmalarına başlanmasına yönelik gerekli izni vermiştir. Başvuru kapsamında 22 binden fazla sayfalık belge sunulduğu ve işletmeye alma aşamasındaki faaliyetlerin NDK tarafından izleneceği açıklanmıştır.

Böylece Akkuyu projesinde birinci ünitenin işletme lisansı süreci ilerlerken, ikinci ünite de işletmeye alma aşamasına geçmiş; üçüncü ve dördüncü ünitelerde ise inşaat ve ekipman montaj faaliyetleri devam etmiştir.

Türkiye'nin güncel sistemi, eski "saha–inşaat–işletme" şeklindeki basit üçlü anlatımdan daha ayrıntılı bir yapıya dönüşmüştür. Günümüzde düzenleyici kontrol, tesisin tüm yaşam döngüsüne yayılmaktadır.

Türkiye'nin nükleer düzenleme sistemi son yıllarda önemli ölçüde kurumsallaşmış ve mevzuat bakımından genişlemiştir. 7381 sayılı Kanun sonrasında NDK'nın kurulmasıyla birlikte yetkilendirme, denetim, güvenlik, emniyet, tedarik zinciri, bağımsız gözetim, kayıt-bildirim-raporlama, siber güvenlik ve diğer teknik alanlarda kapsamlı ikincil düzenlemeler oluşturulmuştur.

Özellikle 2024–2026 döneminde yürürlüğe giren düzenlemeler, nükleer tesis güvenliğinin yalnızca lisans başvurusundaki teknik dokümanlarla değil; tedarik zinciri, bağımsız üçüncü taraf gözetimi, emniyet, siber güvenlik, kayıt ve raporlama gibi birbirini tamamlayan kontrol mekanizmalarıyla yönetilmesini güçlendirmiştir.

Bu çerçevede Akkuyu NGS, Türkiye'nin düzenleyici sisteminin teorik bir mevzuat yapısından gerçek bir nükleer santral yaşam döngüsünün düzenlenmesine geçtiği en önemli uygulama alanıdır. 2026 itibarıyla 1. ünite işletme lisansı değerlendirmesi ve işletmeye alma hazırlıkları, 2. ünite işletmeye alma faaliyetleri, 3. ve 4. ünitelerin inşaatı aynı düzenleyici çerçeve içinde eş zamanlı ilerlemektedir.

Dolayısıyla Türkiye'de nükleer lisanslamanın bugünkü temel özelliği, tek bir "santral lisansı" vermekten ziyade tesis yaşam döngüsünün her aşamasında NDK tarafından ayrı ayrı yetkilendirilen, denetlenen ve gerektiğinde güncellenen sürekli bir düzenleyici kontrol sistemi olmasıdır.

Bu sayfa 26 Ağustos 2026 itibarıyla güncellenmiştir. Eski sayfadaki 1983 tarihli lisanslama modeli tarihsel bağlam olarak değerlendirilmiş, güncel NDK mevzuatı esas alınarak yeniden yazılmıştır. Kaynak sayfadaki eski yapı; saha lisansı, inşaat lisansı ve işletme lisansı aşamalarını üçlü bir model olarak ele almaktaydı. Bu tarihsel içerik kaynak dosyada açık biçimde yer almaktadır.

• Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK)
• Nükleer Tesislere İlişkin Yetkilendirmeler Yönetmeliği
• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı — Akkuyu NGS Projesi
• Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA)
• Nükleer Tesislerde ve Radyoaktif Atık Tesislerinde Bağımsız Gözetim Yönetmeliği

Lisanslama Ana Sayfasına Dön